പുരാതന ആരാധനാലങ്ങള്
സെന്റ് പീറ്റേഴ്സ് ചര്ച്ച് ഇരുമാപ്ര
കോട്ടയം ജില്ലയിലെ മേലുകാവിനടുത്ത് ഇരുമാപ്രയിൽ സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന
St. Peter's C.S.I Church, Erumapra, കിഴക്കൻ കേരളത്തിലെ ആദ്യത്തെ സി.എസ്.ഐ [CSI] പള്ളിയാണ്. 1849-ൽ റവ. ഹെൻറി ബേക്കർ ജൂനിയർ (Rev. Henry Baker Jr.) ആണ് ഈ ചരിത്രപ്രസിദ്ധമായ ദേവാലയം സ്ഥാപിച്ചത്.
മധ്യകേരള മഹായിടവകയുടെ (Madhya Kerala Diocese) ചരിത്രം തിരുവിതാംകൂറിലെ ചർച്ച് മിഷനറി സൊസൈറ്റിയുടെ (Church Missionary Society – CMS) പ്രവർത്തനങ്ങളുമായി ബന്ധപ്പെട്ടാണ് ആരംഭിക്കുന്നത്.
1806-ൽ ആർ. എച്ച്. കെർ (R. H. Kerr), ക്ലോഡിയസ് ബുക്കാനൻ (Claudius Buchanan) എന്നിവർ അന്നത്തെ മാർ ദിയോണീഷ്യസ് ഒന്നാമന്റെ മെത്രാസനകാലത്ത് മലബാർ സുറിയാനി ക്രിസ്ത്യാനികളെ സന്ദർശിച്ചു. തിരുവിതാംകൂറിലെ തദ്ദേശീയ സഭയുടെ അവസ്ഥയെക്കുറിച്ച് അന്വേഷിക്കുന്നതിനായി ബ്രിട്ടീഷ് ഭരണകാലത്ത് ലോർഡ് വില്യം ബെന്റിങ്ക് കെറിനെ തിരുവിതാംകൂറിലേക്ക് അയച്ചിരുന്നു.
ബ്രിട്ടീഷ് കാലഘട്ടത്തിൽ CMS മിഷനറിമാർ സെന്റ് തോമസ് ക്രിസ്ത്യാനികളുമായി അടുത്ത ബന്ധം സ്ഥാപിച്ചു. ഇതിന്റെ ഫലമായി ഓർത്തഡോക്സ് സുറിയാനി ക്രിസ്ത്യാനികൾക്കിടയിൽ ഒരു വിഭജനം ഉണ്ടായി. അവരിൽ ഒരു വിഭാഗം CMS മിഷനറിമാർ മുന്നോട്ടുവച്ച പരിഷ്കൃത ദൈവശാസ്ത്ര ആശയങ്ങളെ അനുകൂലിച്ച് സഭയുമായി സഹകരിച്ചു.

അപ്പർ മങ്കൊമ്പ് (Upper Mancomb)
1876-ന്റെ ആരംഭത്തിൽ, നേറ്റീവ് സ്റ്റേറ്റുകളായ തിരുവിതാംകൂറിലും കൊച്ചിയിലും ചർച്ച് ഓഫ് ഇംഗ്ലണ്ടിന്റെ കീഴിൽ ഒരു പുതിയ മഹായിടവക രൂപീകരിക്കുന്നതിനായി ചർച്ച് മിഷനറി സൊസൈറ്റി ഇന്ത്യയുടെ സ്റ്റേറ്റ് സെക്രട്ടറിയുമായി ചർച്ചകൾ ആരംഭിച്ചു.
തുടർന്ന് ട്രാവൻകൂർ ആൻഡ് കൊച്ചിൻ മഹായിടവക (Diocese of Travancore and Cochin) 1879-ൽ ചർച്ച് ഓഫ് ഇന്ത്യ, ബർമ്മ ആൻഡ് സീലോൺ എന്ന സഭയുടെ കീഴിൽ രൂപീകരിക്കപ്പെട്ടു. അതിന്റെ ആസ്ഥാനം കോട്ടയത്തായിരുന്നു.
കേംബ്രിഡ്ജ് നിക്കോൾസൺ ഇൻസ്റ്റിറ്റ്യൂട്ടിന്റെ (CMS Theological College, Kottayam) അന്നത്തെ പ്രിൻസിപ്പലായിരുന്ന ജോൺ സ്പീച്ച്ലി (John Speechly) ആയിരുന്നു ട്രാവൻകൂർ ആൻഡ് കൊച്ചിൻ മഹായിടവകയുടെ ആദ്യ മെത്രാനായി പ്രഖ്യാപിക്കപ്പെട്ടത്.
1879 ജൂലൈ 25-ന് ലണ്ടനിലെ സെന്റ് പോൾസ് കത്തീഡ്രലിൽ വച്ച് ജോൺ സ്പീച്ച്ലി മെത്രാനായി അഭിഷിക്തനായി. തുടർന്ന് 1880 ജനുവരി 27-ന് അദ്ദേഹം കോട്ടയത്ത് എത്തിച്ചേർന്നു.

മങ്കൊമ്പ് ദേവി ക്ഷേത്രം, കോട്ടയം
ഇല്ലിക്കല് മലനിരകളുടെ താഴ്വാരത്ത് സ്ഥിതി ചെയ്യുന്ന മങ്കൊമ്പ്, അതിമനോഹരമായ പ്രകൃതിഭംഗിക്ക് പേരുകേട്ട പ്രദേശമാണ്. പൂഞ്ഞാറിൽ നിന്ന് പോലും ഇല്ലിക്കൽ മലയുടെ കൊടുമുടി വ്യക്തമായി കാണാൻ സാധിക്കും.
ഈ പ്രദേശത്ത് പ്രധാനമായും മൂന്ന് ക്ഷേത്രങ്ങളുണ്ട്. മലയുടെ താഴ്വാരത്ത് ഭഗവതി ക്ഷേത്രം സ്ഥിതി ചെയ്യുന്നു. ക്ഷേത്രത്തിൽ നിന്ന് ഏതാനും പടികൾ താഴെയായി ഒരു ചെറിയ അരുവിക്കരയിൽ വനദുർഗ്ഗാ പ്രതിഷ്ഠയും നിലകൊള്ളുന്നു.
ഉത്സവങ്ങൾ
മാങ്കൊമ്പ് ദേവി ക്ഷേത്രത്തിൽ വർഷംതോറും വിവിധ ഉത്സവങ്ങളും ആചാരങ്ങളും ഭക്തിപൂർവ്വം നടത്തിവരുന്നു. പ്രധാനപ്പെട്ട ഉത്സവങ്ങൾ ഇവയാണ്:
പത്താമുദയം മഹോത്സവം
മാങ്കൊമ്പിൽ ആഘോഷിക്കുന്ന പത്താമുദയം ഭക്തിയുടെയും ആചാരാനുഷ്ഠാനങ്ങളുടെയും നിറവിൽ നടക്കുന്ന ഒരു പ്രധാന ഉത്സവമാണ്. വിപുലമായ പൂജകളും ചടങ്ങുകളും ആചാരങ്ങളും ഈ ദിവസങ്ങളിൽ നടത്തപ്പെടുന്നു. നിരവധി ഭക്തർ ക്ഷേത്രത്തിലെത്തി ദേവിയെ ആരാധിക്കുകയും അനുഗ്രഹം തേടുകയും ചെയ്യുന്നു. ആത്മീയ ഐക്യവും ഭക്തിസാന്ദ്രമായ അന്തരീക്ഷവും പകരുന്ന ഈ ഉത്സവം പ്രദേശവാസികൾക്ക് ഏറെ പ്രിയപ്പെട്ടതാണ്.
തിരുവോണം ഉത്സവം
മങ്കൊമ്പിലെ തിരുവോണം ഉത്സവവും ഏറെ പ്രാധാന്യമുള്ള ആഘോഷമാണ്. ഭക്തർ ഒത്തുചേർന്ന് പ്രത്യേക പൂജകളും പ്രാർത്ഥനകളും ആചാരങ്ങളും നടത്തുന്നു. പാരമ്പര്യ വിശ്വാസങ്ങളും ആചാരങ്ങളും നിലനിർത്തിക്കൊണ്ട്, ഭക്തിയും ആത്മീയതയും നിറഞ്ഞ അന്തരീക്ഷത്തിലാണ് തിരുവോണം ആഘോഷിക്കുന്നത്.
